- Мадинэ, фIэхъус гуапэ! Эрджиес университетым адыгэбзэмрэ культурэмкIэ и къудамэм щыбогъаджэ. Адыгэбзэм нобэ дыкъыздэсам академие и лъэныкъуэкIэ сыт хуэдэ зыужьыныгъэ игъуэта?

 

- Фи егъэблагъэр си гуапэщ, тхьэр аразы къыфхухъуI Мы упщIэм и жэуапыр зэ жыIэгъуэу пхужыIэнкъым. Адыгэ лъэпкъ щIэныгъэм (лингвистикэми, этнологиеми, фольклористикэми, тхыдэми, н.) иужьрей илъэсищэм къриубыдэу лъэбакъуэфIхэр ичащ, нобэр къыздэсми дяпэ ита щIэныгъэлIхэм я лэжьыгьэхэр тегъэщIапIэ тхуохъур. Ауэ, нэгъуэщI лъэныкъуэкIэ укъеплъмэ, адыгэбзэмрэ адыгэ культурэмрэ ехьэлIа академие гупсысэр иджыпсту куэдкIэ нэхъ жыжьэ кIуэтауэ щытын хуейт. Иужьрей илъэсхэм къежьа методхэмкIэ ди щIэныгъэм зыщIимыужьыр нэхъыбэу зэпхар мы IэщIагъэхэр къыхэзых щIалэгъуалэ кIуэ пэтми нэхъ мащIэ зэрыхъуращ. I990 гъэхэм Хэкум и щхьэ кърикIуа экономикэ, политикэ щытыкIэ гугъум къыхэкIыу, Москва, Петербург, хамэ къэрал щыIэ щIэныгъэ центр лъэщхэм адыгэ щIалэгъуалэр еджакIуэ мыкIуэжыф хъуащ. Сэ зэрысщIэмкIэ, иужьрей илъэс 25-м къриубыдэу, псалъэм папщIэ, Урысей ЩIэныгъэ Академием Этнологиемрэ антропологиемкIэ и Институтым адыгэу зы щIалэ закъуэ кIуауэ аращ. Илъэс зы-тIу хъуауэ щоджэ, икIи лъэпкъым (жылагъуэ организацэхэм, бизнесменхэм) къабгъэдэкIыу дэIэпыкъуэгъу гуэр игъуэту щытмэ, фIы хъунт. НэгъуэщI кавказ республикэхэм ярыкIыу къалэшхуэхэм лъэпкъ щIэныгъэм, бзэм хуеджэну кIуэ щIалэгъуалэм езыхэм я лъэпкъэгъухэр къазэрыдэIэпыкъум хуэдэу.

Зыужьыныгъэ и IуэхукIэ адыгэбзэр куэду хуэныкъуэщ цифрэ (digital) Iэмалхэр щIэныгъэ лъабжьэ яIэу къэгъэсэбэпыным, адыгэбзэкIэ тхауэ щыIэ тхылъхэр, лэжьыгъэхэр интернет утыкум къигъэхьэным. НобэкIэ интернетым щытлъагъу платформэхэр, методикэхэр, текстхэр, ди жагъуэ зэрыхъущи, куэд дыдэкъым, икIи адыгэбзэр зи IэщIагъэ щIэныгъэлIхэр, егьэджакIуэхэр, редакторхэр (editor) щыуагъэ и IуэхукIэ ахэм кIэлъыгъэплъын зэрыхуейр нэрылъагъущ.

 

- Мадинэ, уэ нэхъ ипэхэми адыгэ хасэхэм адыгэбзэм хуебгъэджащ, апхуэдэ курсхэм цIыху нэхъыбэ щIемыкIуалIэм сыт хуэдэ щхьэусыгъуэ иIэр?

 

- Сэ Къайсэр хасэм зы адыгэбзэ курсрэ культурэм ехьэлIауэ зы курсрэ щезгъэкIуэкIауэ арат. Абы щыгъуэми хъарзынэу цIыху къекIуэлIат. Ауэ сэ езгъэджахэр адыгэбзэ зыщIэххэу алфавитыр, тхэкIэ-еджэкIэр зэзыгьэщIэну хуейхэрат. Ар Iуэху гугъукъым, бзэм иримыпсалъэми, къызыгурыIуэ цIыхум дэIэпыкъуэгъу тIэкIу игъуэтын хуейуэ аркъудейщ. Нэхъ гугъур адыгэбзэр хамэбзэм (yabanci dil) ещхьу ебгъэщIэныр аращ. Хасэ курсхэм цIыху къыщIемыкIуалIэр нобэкIэ методика нэгъэсарэ зэребгъэджэн тхылърэ зэрыщымыIэращ. Ар зыуэ. ЕтIуанэу, еджапIэ кIуэцIу щыщымыткIэ, курсым къекIуэлIэну хуей цIыхур къэкIуэфынрэ къэмыкIуэфынрэ и зэманым елъытащ, хущIыхьэгъуэм теухуащ. Ковидым и зэманым куэду къежьа онлайн курсхэмрэ, ахэм цIыхухэр зэрыхыхьэмрэ щыхьэт тохъуэ адыгэбзэ зэзыгьэщIэну хуейхэм я бжыгъэр зэрымымащIэм.

Адыгэбзэр диаспорэ хасэхэм щегъэджыным и мыхьэнэм нэхърэ нэхъ лъапIэ щыIэкъым, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, хасэхэми, хасэ тхьэмадэхэми мы Iуэхур зэхуэмыдэу къагуроIуэ, абы зэхуэмыдэу бгъэдохьэ. ИкIи, псалъэм папщIэ, ЩIэжокъуэ Зэфэр хуэдэ энтуазиаст зырызхэр мыхъуамэ, диаспорэм адыгэбзэ щегъэджыныр дэхуэхыпэнкIэ хъунут.

Дыщыгугъынщ дяпэкIэ, адыгэбзэм хуеджэхэр нэхъыбэ хъуху, хасэхэм щекIуэкI курсхэм я методикэми нэхъ зиужьыну, ирагъэдж адыгэбзэри нэхъ куу хъуну.

 

- Хэкум укъикIыу Тыркум укъыщыкIуам псом хуэмыдэу адыгэбзэм теухуа уи гупсысэр сыт хуэдэт, иджы абы теухуа уи гупсысэм зихъуэжа, сыт къыджепIэнт?

 

ЕгъэджакIуэ сыкъэкIуэн ипэ мызэ-мытIэу фольклор (IуэрыIуатэ) стхыжыну экспедицэ сыкъэкIуауэ щытащ Тыркум. ИкIи сызыхуэза нэхъыжьхэм я адыгэбзэм хуэдэ щыIэжкъым жысIэмэ, егъэлея хъункъым. Нобэ университетым махуэ къэс сызырихьэлIэри нэгъуэщI зы адыгэбзэщ. Дунейм къытенэнкIэ дэIэпыкъуэгъу къилъыхъуэу, бгъэгушхуэн, уелIэлIэн, ущысхьын хуейуэ зы адыгэбзэщ диаспорэ щIалэгъуалэм я бзэр. Мыр тIасхъапIэ дыдэ ихуауэ къыпфIэщIынкIэ мэхъу, ауэ, псалъэм папщIэ, илъэси 10 ипэ зэрыщытам хуэдэжкъым, цIыхухэм бзэм хуаIэ хъуа гукъыдэжыр, мотивациер куэдкIэ нэхъыбэщ. Адыгэбзэм зегъэужьынымкIэ медиа технологиехэм я сэбэп къыдэкIынкIэ хъунущ, къэдгъэсэбэпыф къудеймэ.

 

- Адыгэбзэр уэ зэрызыхэпщIэр дапхуэдэу?

 

- Нобэр къыздэсым зэи зэхэзмыха зы адыгэ псэлъафэ е жыIэхуэ гуэр срихьэлIэмэ, абы си дунейр нэхъ ин сщещIыр. Адыгэбзэр щхьэхуитыныгъэм и уасэр фIыуэ зыщIэ цIыхум и бзэщ. КIэрашэ Тембот «дэ дымыщIэу зы адыгэбзэ щыIэ» щIыжиIам и философей купщIэри сэ къызэрызгурыIуэр апхуэдэущ. Гупсысэ хуиткIэ дунейм тетыф цIыхуращ адыгэбзэр зейри зыгъэпсэунури.

 

- Адыгэбзэр махуэ къэс нэхъ хэкIуэдэжу къытщохъу. Уэ езыр зы академик еплъыкIэкIэ мы Iуэхур дауэ къыпщыхъурэ, ди бзэр щIэкIуэдыжым и щхьэусыгъуэр сыт?

 

- Ипхъыхьауэ ущыпсэум деж, уи бзэри, уи хабзэри, уи мурадри, уи къарури ипхъыхьа мэхъур. Дэ дыгуащIэмащIэщ, зызэщIэткъуэжу ди Iуэху тлъагъуфыным папщIэ къару нэхъыбэ дыхуейщ.

 

- Адыгэ щIалэгъуалэм бзэм теухуауэ сыт хуэдэ чэнджэщ яптынт, гъатхэпэм и 14-м, адыгэ тхыбзэм и махуэм теухуа уи гупсысэхэр къыджепн?

 

Феджэ. ЩIэныгъэм нэхърэ нэхъ къару лъэщ дунейм теткъым. Гаджетхэр зытевмыгъакIуэу фэ езыр фатекIуэурэ къэвгъэсэбэп. Адыгэбзэм ехьэлIами, къыхэфха фи IэщIагъэм ехьэлIами.

«Адыгэбзэр зэбгьэщIэныр гугъущ» жыхуиIэ мифыр фи фIэщ дыдэ фымыщI, цIыхур мэтIысри чиныбзэ (китаибзэ) зэрегъащIэ. Мартым и 14-м махуэ закъуэр мыхъуу, адыгэбзэр махуэ къэс вгъэпсэу, япэм зэхэвмыха псалъэ зытхух зэвгъащIэурэ, зэхуэфтхыурэ, зэжефIэурэ. Нобэр къыздэсым диаспорэм и адыгэбзэри и хабзэри жьэрыIуатэу фи нэхъыжьыфIхэм къынахьэсащ. Иджы чэзур зейр тхыбзэращ, абы къыдэкIуэу - аудио, видео форматхэм. Адыгэ лъэпкъ гупсысэр тхыбзэм (тхылъымпIэм, медиа Iэмалхэм) изылъхьэу абы зезыгъэужьынури, зыгъэшэрыуэнури фэращ. Иужьрейуи зы: адыгэбзэкIэ зэрытха, адыгэм зэрытеухуа къудейм папщIэ фызэджэ, флъагъу псори фи фIэщ хъун хуейкъым - адыгэр жыIэзыфIэщкъым, критикэ гупсысэкIэр IэщIыб фымыщI. Адыгэбзэм, культурэм, лъэпкъыщхьэм (kimlik) зебгъэужьынумэ, тегъэщIапIэ пщIы гупсысэр, идеехэр жэпхъауэ, щIэныгъэ лъабжьэ яIэу щытын хуейщ. Тхьэм фыхущIигьэхьэ!

 


 

 

лента новостей

посещаемость

Пользователи
1
Материалы
1414
Кол-во просмотров материалов
6345858